Пятница, 18 06 2021
Войти Регистрация

Login to your account

Username *
Password *
Remember Me

Create an account

Fields marked with an asterisk (*) are required.
Name *
Username *
Password *
Verify password *
Email *
Verify email *
Captcha *

Аўтарскі погляд з «нацыяналкі». Паліна Доля. Вельмі кароткая гісторыя бітнікаў

60 гадоў таму на паэтычнай вечарыне ў Town Hall Theatre ў Берклі са сцэны быў прачытаны верш, які змяніў амерыканскую літаратуру, а потым і ўвесь свет – «Вой» Алена Гінзберга. Але ці патрэбна прычына, каб напісаць пра гэты вельмі важны перыяд ў літаратуры? Час бітнікаў не толькі зрабіў сучасную паэзію такой, якой мы яе бачым, але паўплываў нават на музыку. Сёння мы паглядзім на гісторыю біт-пакалення – у датах, ліках, асобах і самых важных аспектах. Коратка і па справе.

Што гэта?

2021.05.05_Битники_2.png

Пачынаем з асноў: што ўвогуле такое гэтыя вашы бітнікі? Тэрмін «The Beat Generation» («біт-пакаленне») належыць групе амерыканскіх аўтараў сярэдзіны ХХ стагоддзя. Гэтае пакаленне бярэ пачатак у Амерыцы 1940-х гадоў – Нью-Ёрк і Сан-Францыска сталі яго сапраўднымі сэрцамі.

Дарэчы, пра сэрца, якое б’ецца. Адкуль наогул з’явілася гэтая назва – «Beat Generation»? Усё проста: у 1948 г. гэты тэрмін выкарыстаў Джэк Керуак, непасрэдны прадстаўнік бітнікаў, каб такім чынам ахарактарызаваць нью-ёркскі андэрграўнд – асаблівы сацыяльны пласт, нонкамфармісцкі моладзевы рух. «Beat» у гэтай назве – гэта рытм, адначасова панылы, адчайны і стомлены, але ў той жа час медытатыўны, ён прыводзіць да прасвятлення. На слэнгу джазавых музыкаў 40-х «beat» якраз і азначала «адчай». Прасвятленне, дарэчы, тут таксама не выпадкова: захапленне будызмам было візітнай карткай усіх бітнікаў.

У цэлым біт-рух – гэта асаблівая нацыянальная з'ява, якая не магла здарыцца нідзе, акрамя Амерыкі. Бітнікі становяцца спадкаемцамі спецыфічных літаратурных элементаў – гісторый заваёў франціру, асаблівай паэзіі Уітмэна, танных нуарных раманаў Чыкага і ўсяго, па чым мы беспамылкова пазнаём амерыканскую літаратуру.

Калі гэта?

Такім чынам, Амерыка 1940-х, пасляваенны перыяд, усеагульныя сумневы ў пануючай палітыцы і культуры. Другая сусветная вайна прыцягнула за сабой няўяўнае расчараванне ў чалавецтве. Халакост, Хірасіма і Нагасакі, халодная вайна... Ніхто ў свеце больш не мог жыць як раней. Разам з эканамічным росквітам ЗША чакала макартысцкае «паляванне на ведзьмаў», культурныя і палітычныя рэпрэсіі, а следам – ​​не менш важныя сацыяльныя змены. Нарастаюць разнастайныя рухі за грамадзянскія правы, у барацьбе за правы чарнаскурых узнікае справа «Браўн супраць Савета па адукацыі» і выпадак Розы Паркс і аўтобусныя забастоўкі. Сацыяльнае жыццё вакол кіпіць, і ў гэтым катле нараджаюцца бітнікі.

Як гэта?    

2021.05.05_Битники_3.png

Такім чынам, біт-паэзія стала сапраўднай хронікай Амерыкі 40–70-х гадоў. Усе праблемы і трывогі тых часоў, усе дробязі і дэталі штодзённасці, адносіны людзей да жыцця і адзін да аднаго, цэлая Амерыка ў некалькіх радках, і разам з тым – пратэст супраць гэтай самай Амерыкі. Разам з біт-пакаленнем з’яўляецца тэрмін «контркультура». Уявіце сабе класічнага амерыканца тых гадоў, да кожнай характарыстыкі дадайце часціцу «не» і атрымаеце не менш класічнага бітніка. Там, дзе было прынята мець домік у прыгарадзе з зялёным лужком, бітнікі куплялі трэйлер і адпраўляліся калясіць па бязмежных дарогах Амерыкі. Там, дзе трэба было хадзіць у царкву ў нядзелю, бітнікі звярталіся да будызму. Там, дзе было прынята заводзіць вялікую сям’ю і ўсім разам займацца спортам раніцай, бітнікі сыходзілі ў праміскуітэт і шукалі сябе ў наркатычных трыпах. Яны былі дзецьмі сваёй эпохі і поўнай яе супрацьлегласцю, а таму іх творчасць – бездакорнае яе ўвасабленне.

Што рабіць, калі ты расчараваны ва ўрадзе і людзях вакол? Вядома, кідаць выклік грамадскасці, традыцыям і класічнай паэзіі – чым гучней, тым лепш.

Да сярэдзіны 1950-х бітнікі становяцца за руль культурнага авангарду, выступаючы супраць інстытуцыяналізаваных амерыканскіх каштоўнасцей, матэрыялізму і канфармізму. Такая спецыфічная сацыяльная барацьба займае цэнтральнае месца ў іх творчасці. Крытыка ўсяго набалелага – што можа быць лепш? Хіба што поўнае прасвятленне – у процівагу негатыву. Адсюль вышэйзгаданы будызм, медытацыі, усходняя філасофія, а яшчэ – галюцынагены. Таму што на шляху да прасвятлення ўсе сродкі добрыя.

2021.05.05_Битники_1.png

Выклік кінуты не толькі ў правакацыйных тэмах твораў, але і ў самой іх форме. Для бітнікаў няма нічога лепш за верлібры. Яны імкнуцца пісаць максімальна свабодна і аўтэнтычна – далоў усе рамкі і традыцыйныя асновы, ім не месца ў творчасці! «Першая думка – лепшая думка» – так апісваў метад спантанага пісьма адзін з ключавых паэтаў біт-пакалення Ален Гінзберг.

Такім чынам, бітнікі пашыраюць сваю свядомасць, выкарыстоўваючы для гэтага ўсе даступныя метады – галюцынагенныя прэпараты, медытацыі, свабодныя адносіны і яднанне з прыродай. Яны чэрпаюць натхненне ў джазавых музыкаў, сюррэалістаў, паэтаў-метафізікаў, паэтаў-празорцаў, такіх як Уільям Блэйк, а таксама ва ўсходняй паэзіі – хайку. У кожным радку бітнікаў адчуваецца свабода і сапраўднае прыроднае дзікунства, якое не мае сабе роўных у пасляваеннай літаратуры.

Хто гэта?

Прабяжымся па значных постацях у біт-пакаленні (пераважна паэзіі, для больш мяккага старту) і заадно парэкамендуем, што ў іх такога можна пачытаць. Паэзію, біяграфіі і нават літаратурныя эсэ біт-руху рэкамендуем шукаць у кнізе «Антология поэзии битников» – самым поўным паэтычным зборніку гэтага кірунку з годным перакладам твораў і іх непаўторнымі арыгіналамі ў дадатак.

2021.05.05_Аллен Гинзберг.png

Ален Гінзберг

Гінзберг быў выключна яркім паэтам, сапраўдным спадчыннікам Уолта Уітмэна, самым уплывовым аўтарам свайго часу. Для яго не было забароненых тэм: ад бамбёжкі Нагасакі і халоднай вайны да простай чалавечай любові і зноў Уітмэна – усё Гінзберг асвятляў з нестандартных бакоў, адкрыта, так, каб радкі выпальваліся на сэрцы чытача, каб пасля чытання перахапляла дыханне. Яго твор «Вой» – адна з самых важных вех у гісторыі біт-паэзіі. Паэма апынулася настолькі гучнай, адкрытай і шакавальнай, што пасля яе публікацыі ў 1956 годзе арыштавалі выдаўца кнігі, іншага паэта-бітніка Лоўранса Ферлінгеці: ён абвінавачваўся ў крайняй непрыстойнасці. Зрэшты, гэта справа прыцягнула яшчэ больш увагі не толькі да паэмы, але і да ўсяго пакалення. Дарэчы, суд Ферлінгеці выйграў. І гэтая перамога стала яшчэ адным выклікам, кінутым маралісцкім законам Амерыкі.

Што пачытаць: вам пэўна ўжо захацелася прачытаць той самы «Вой» – экспрэсіўны, гучны, яркі, амаль гімн, амаль споведзь. Трэба ж даведацца, што ў ім такога. Аднак таксама рэкамендуем да азнаямлення працу «Супермаркет в Калифорнии»: самае тое, каб фыркаць на капіталістаў.

2021.05.05_Гэри Снайдер.png

Гэры Снайдэр

Уліўся ў плыню бітнікаў недзе ў 1950-х і стаў своеасаблівым будысцкім светачам. Яго працы сканцэнтраваны на пошуку балансу паміж рэальнасцю і яе унутраным разуменнем. Кожная паэма – як медытацыя, кожны радок – прыступка да ўяўнага храму. Уласна, вёў ён вельмі будысцкі лад жыцця, просты і непатрабавальны, і гэта ў свой час так уразіла Джэка Керуака, што ў яго кнізе «Бродяги Дхармы» прататыпам галоўнага героя выступіў менавіта Гэры Снайдэр. Акрамя моцнага ўплыву ўсходняй філасофіі, у працах Снайдэра адчуваецца асаблівая ўвага да прыроды, пытанняў экалогіі і сувязі чалавека з навакольным светам. Дарэчы, сам ён сябе бітнікам называў неахвотна.

Што пачытаць: вядома, працу, якая прынесла Снайдэру літаратурную славу і навекі ўпісала яго ў круг бітнікаў, што б ён сам ні казаў, – «Ягодный пир». Іншы чароўнае твор – «Ручей Пайют»; адчуваецца як горная самотная прагулка.

2021.05.05_Диана ди Прима.png

Дыяна ды Прыма

Адна з ключавых жаночых фігур у руху бітнікаў. У 1958 годзе выпусціла свой першы зборнік «Эта птица летает задом наперёд» – і тут закруцілася. Пачала супрацоўнічаць з іншым паэтам Лероем Джонсам і выпускаць штомесячны часопіс, дзе публікаваліся працы бітнікаў, як аўтараў-пачаткоўцаў, так і вядомых хлопцаў накшталт Бероўза і Керуака. Яе паэзія на дзіва асабістая для біт-руху: у вершах Дыяна гаворыць пра свае стасункі, змены ў жыцці, пра тое, што хвалюе, але ўсё гэта ў непаўторным бітнікаўскім стылі, медытатыўна і рытмічна, з ноткамі ўсходняй філасофіі. Для яе не было забароненых тэм або рамак. Чыстае мастацтва.

Што пачытаць: «Выйдя из медной печи», безумоўна. Пранікнёная і балючая гісторыя асабістых перажыванняў паэткі на даволі нестандартную тэму аборту і шкадаванняў – і іх адсутнасці. Калі вы не спяшаецеся разбіваць сабе сэрца і ўваходзіць у кататанічны ступар, то лепш пачаць з працы «Окно».

2021.05.05_Лоуренс Ферлингетти.png

Лоўрэнс Ферлінгеці

Памятаеце, каго арыштавалі за публікацыю «Воя» Гінзберга? Ага, Лоўрэнса Ферлінгеці. Ён адкрыў вядомую кнігарню «City Lights, літаратурны часопіс і выдавецтва, але ў той жа час ён і сам быў сапраўдным паэтам. Больш за трыццаць зборнікаў вершаў, раманы, п’есы, навелы і кінасцэнарыі – неверагодная прадуктыўнасць. Яго паэзія ўвабрала ў сябе рэчы настолькі бытавыя і штодзённыя, што мы зусім перасталі іх заўважаць: гутаркі падчас прагулкі, трывогі і надзеі, гарадскія білборды і звыклыя краявіды – усё, што зліваецца для нас у адну суцэльную штодзённасць, Ферлінгеці ператвараў у незабыўныя творы. Ён захоўваў спантаннае і творчае ў кожным дні – і рабіў гэта па-майстэрску.

Што пачытаць: паспрабуйце пачаць з «В парке Золотых ворот в этот день» або «Гремящей мрачной зимой в Париже». Не так гучна і адкрыта, як Гінзберг, але не менш глыбока і пранікнёна. Візуальная частка сапраўды чароўная.

2021.05.05_Грегори Корсо.png

Грэгары Корса

Гінзберг апісваў яго як «чалавека, які абуджае маладосць»: настолькі жывым быў і сам Корса, і яго паэзія. Італьянскія карані зрабілі яго экспрэсіўным, а цяжкае дзяцінства спачатку прывяло на слізкую сцежку крыміналу: у 17 гадоў ён быў асуджаны на тры гады за крадзеж аўтамабіля. Зрэшты, гэта ў пэўным сэнсе пайшло на карысць: у турэмнай бібліятэцы Корса прагна паглынаў усе кнігі на сваім шляху і вырашыў паспрабаваць сябе ў паэзіі. Неафіцыйна слухаў лекцыі ў Гарвардзе і Нью-Ёркскім дзяржаўным універсітэце, удзельнічаў у падпольных паэтычных чытаннях і кожнае сваё дзеянне ператвараў у перфоманс. Паэзія Корса б’е ключом, нават калі яна глыбока трагічная.

Што пачытаць: безумоўная рэкамендацыя – «Полный беспорядок… почти»: пра самыя важныя ў жыцці рэчы і, нарэшце, пра збавенне ад іх. Яшчэ адзін выдатны твор – «В стремительной руке времени», некалькі больш сур’ёзны, з цікавым вобразным радам і выдатным рытмам.

2021.05.05_Ещё Берроуз.png

Уільям С. Бероўз

З паэзіяй разабраліся, час паглядзець на прозу бітнікаў, і Бероўз – адзін з яе слупоў. Чалавек крыху больш чым спрэчны: чаго варты адзін выпадак, калі ён, у п’яным чадзе гуляючы ў Вільгельма Тэля, выпадкова застрэліў сваю маладую жонку Джоан Волмер. Гэтая жудасная трагедыя стала пераломным момантам для Бероўза – і зрабіла яго пісьменнікам. Творчасць ператварылася ў збавенне ад апантанасці: з гэтага часу ўсе свае перажыванні ён выліваў на паперу, не цураючыся «забароненых» тэм і гаворачы пра ўсё адкрыта. Такім быў і першы твор «Джанки». За свой самы вядомы раман «Голый завтрак» Бероўз, вядома, паспеў патрапіць пад суд па абвінавачванні ў непрыстойнасці. Зрэшты, пасля доўгіх разглядаў абвінавачванні ўсё ж скасавалі. Гэты твор безумоўна вельмі нестандартны для свайго часу: «Голый завтрак» спалучае ў сабе нарэзку з хронік гераінавай залежнасці пісьменніка, яго выдумак і наркатычных вобразаў Танжэра, горада ў Марока, вядомага як урадлівае мястэчка для ўсіх, каго адрынула Амерыка. Гэты раман напісаны ў вельмі спецыфічнай манеры – «метадам нарэзак». Сутнасць метаду простая: пісьменнік у сваіх шматлікіх падарожжах вазіў з сабой сшытак, у якім было тры калонкі. У першую ён запісваў факты пра тое, што адбываецца, у другую – асабістыя ўражанні і думкі, а ў апошнюю – цытаты з кніг, якія Бероўз чытаў у той момант. З усіх гэтых матэрыялаў і складваўся раман – дынамічны і куды больш цэльны, чым здаецца на першы погляд.

Што пачытаць: «Голый завтрак» – калі вам хопіць рашучасці для гэтага адкрыта няпростага твора. У адваротным выпадку, можаце пачаць з вершаў (так, іх ён таксама пісаў) – напрыклад, «Там, где циркулирует плоть».

2021.05.05_Керуак читает.png

Джэк Керуак

Другі слуп бітніцкай прозы – безумоўна, Керуак. Ён быў адным з самых значных пісьменнікаў свайго часу, у яго працах была ўся Амерыка – не паказная, як у турыстычнай брашуры, а жывая, сапраўдная, і гэта прыводзіла ў захапленне. Жыццё Керуака з самага старту не надта падобна да звычайнага шляху біт-пісьменніка: ён вырас у сям’і тыпографа, з падлеткавых гадоў выпускаў свой спартыўны бюлетэнь, займаўся футболам і атрымліваў за гэта стыпендыю ў Калумбійскім універсітэце. Потым здарылася траўма, страта стыпендыі, адлічэнне і служба на гандлёвым караблі, а пазней – у войску, адкуль яго зноў спісалі з-за рознагалосся з начальствам. Вось так, апынуўшыся на сушы, вечны вандроўнік Керуак бярэцца за пісьменніцтва. Пачынае з больш класічнага «Город и городок», які нагадвае пазнейшыя працы Томаса Вулфа, але неўзабаве адшуквае уласны стыль. Яго самы вядомы раман «В дороге» амаль цалкам аўтабіяграфічны: два прыяцелі калясяць па хайвэях Амерыкі, не задумваючыся пра начлег і ежу і трапляючы ў пераробкі адна горш за другую. Гэта чыстая «road novel», неверагоднае падарожжа, пасля якога хочацца выскачыць са свайго дома і адправіцца ў дарогу. Раман – як джазавая імправізацыя, як пошук сэнсу, як вечнае падарожжа на саржавелым мустангу. Яго дэкарацыі – аднапавярховая Амерыка, бясконцая шаша, прыдарожныя забягалаўкі. Разам з тым гэта гісторыя болю цэлага пакалення – яго крык на пустой дарозе без канца і краю. Пасля «В дороге» будуць «Бродяги Дхармы» (зноў з матывамі падарожжаў), «Мэгги Кэссиди» (раптам кранальна пра сталенне і першае каханне), «Ангелы опустошения» і яшчэ многа добрых работ. Усё ж дрэннага пісьменніка «каралём бітнікаў» не назвалі б.

Што пачытаць: «В дороге». Без варыянтаў. Падача можа здацца простай і немудрагелістай, але атмасфера вечнага бегу, падарожжа без прыкрас, неверагоднай свабоды і разам з тым пустаты відавочна вартая вашай увагі. Калі сэрца прагне чагосьці больш спакойнага, смела звяртайцеся да «Бродяг Дхармы». Або пачынайце знаёмства з паэзіі – можа быць, вас падкупяць джазавыя матывы «Mexico City Blues».

І фінальны акорд: у Нацыяналцы можна паслухаць бітнікаў. Не ўжывую, вядома, але запісы аўтарскага чытання ўласных вершаў, даступныя для ўсіх наведвальнікаў. Ферлінгеці, Гінзберг, Корса і нават Букоўскі, які хоць і трохі спазніўся далучыцца да руху бітнікаў, але ўсё ж ім даволі блізкі. Проста мара.

Паліна Доля

Матэрыял падрыхтаваны аддзелам суправаджэння інтэрнэт-партала НББ.

Крыніцца: НББ

Прочитано 1125 раз